[Research Contribution] Khi AI Góp Phần Xanh Hóa Cuộc Sống: Thực Tiễn Từ Ứng Dụng Phân Loại Rác Tại Nguồn Ở Thành phố Hồ Chí Minh

Từ khoá: Phân loại rác thải, Phân loại rác thải tại nguồn, Ứng dụng di động, Trí tuệ nhân tạo, AI, Thành phố Hồ Chí Minh.

Mỗi ngày, Thành phố Hồ Chí Minh thải ra hơn 9.700 tấn rác, khiến việc phân loại tại nguồn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các ứng dụng phân loại rác bằng Trí tuệ Nhân tạo (AI) vì thế được kỳ vọng mang lại giải pháp thuận tiện và hiệu quả, nhưng công nghệ dù hiện đại đến đâu vẫn khó thành công nếu thiếu sự đón nhận của cộng đồng. Từ thực tế này, nhóm sinh viên Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã thực hiện nghiên cứu nhằm tìm hiểu cách người dân tiếp cận và sử dụng ứng dụng phân loại rác bằng AI, qua đó góp phần khơi gợi ý thức và thói quen sống xanh trong đời sống đô thị hiện nay.

Sự phát triển nhanh của Thành phố Hồ Chí Minh đã kéo theo lượng rác sinh hoạt tăng mạnh, khiến nhu cầu chuyển sang kinh tế tuần hoàn và phân loại rác tại nguồn trở nên cấp thiết. Đón đầu xu hướng này, tháng 7/2023, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) giới thiệu ứng dụng phân loại rác bằng AI nhằm hỗ trợ người dân nhận diện rác dễ dàng hơn và thúc đẩy thói quen sống xanh. Tuy vậy, thực tế cho thấy công nghệ chỉ thật sự hiệu quả khi có sự đồng bộ và chấp nhận của cộng đồng. Chính khoảng trống này đã thôi thúc nhóm nghiên cứu thực hiện đề tài, tìm hiểu vai trò của AI trong phân loại rác tại nguồn và khả năng ứng dụng vào đời sống.

Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi sử dụng ứng dụng phân loại rác bằng AI của UEH

*Một ứng dụng được xem là hữu ích khi nó biến một việc vốn phiền phức thành điều mình có thể làm một cách dễ chịu.

Một công nghệ chỉ thật sự đi vào đời sống khi người dùng thấy rõ giá trị mà nó mang lại. Với ứng dụng phân loại rác bằng AI, cảm giác “đỡ cực hơn” chính là điểm chạm quan trọng nhất. Khi quá trình phân loại trở nên nhanh hơn, chính xác hơn và góp phần nâng cao tỷ lệ tái chế đúng cách, người dùng sẽ tự nhiên xem ứng dụng như một công cụ cần thiết mỗi ngày. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy các hệ thống tái chế thông minh cải thiện hiệu quả xử lý rác rõ rệt so với thao tác thủ công, từ đó nuôi dưỡng niềm tin rằng công nghệ có thể thật sự giảm tải cho cuộc sống thường nhật.

*Người dùng sẽ gắn bó lâu hơn khi một ứng dụng khiến họ cảm thấy: “À, hóa ra mình có thể làm điều này mà không cần cố gắng quá nhiều.”

Người dùng chỉ gắn bó khi một ứng dụng đủ thân thiện để họ không phải “học lại” cách sử dụng. Với công nghệ AI, điều này càng quan trọng: chỉ cần vài bước nhận diện, hướng dẫn trực quan, giao diện rõ ràng là người dùng có thể thao tác ngay. Khi công nghệ trở nên nhẹ nhàng và gọn gàng như một thói quen thường ngày, rào cản tâm lý đối với cái mới sẽ biến mất. Sự đơn giản đôi khi chính là lý do mạnh mẽ nhất để hành vi xanh được duy trì lâu dài trong cộng đồng sinh viên.

*Khi một hành động nhỏ được thắp lên bởi sự hứng khởi, người dùng sẽ quay lại không phải vì nghĩa vụ, mà vì cảm giác muốn làm thêm lần nữa.

Không chỉ sự tiện lợi, cảm giác hứng thú cũng là thứ giữ người dùng ở lại. Khi việc phân loại rác được “gamify” (trò chơi hóa) bằng điểm thưởng, xếp hạng hay các thử thách xanh, người dùng không chỉ đang làm một nhiệm vụ bắt buộc, mà đang tham gia một trải nghiệm vui vẻ và có thành tựu. Chính những niềm vui nhỏ đó tạo ra vòng lặp tích cực, khiến sinh viên quay lại ứng dụng mỗi ngày và dần hình thành thói quen bền vững.

*Khi mỗi người thật sự để tâm đến môi trường, họ tự nhiên tìm đến những cách hành động giản dị nhưng có ý nghĩa cho hành tinh.

Đằng sau mọi công nghệ vẫn là giá trị cá nhân của người dùng. Khi sinh viên thật sự quan tâm đến môi trường, họ có xu hướng tìm kiếm những cách làm thiết thực để giảm tác động tiêu cực lên hành tinh – trong đó có phân loại rác đúng cách. Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện ứng dụng, những nỗ lực truyền thông, giáo dục và lan tỏa lối sống xanh vẫn đóng vai trò cốt lõi. Khi nhận thức được gieo đúng chỗ, công nghệ chỉ đơn giản là công cụ giúp hành vi ấy trở nên dễ thực hiện hơn.

*Khi ý định đủ mạnh, hành động sẽ tự động tìm đường để xảy ra. 

Kết quả nghiên cứu cho thấy những ai thật sự muốn sử dụng ứng dụng phân loại rác bằng AI cũng chính là những người phân loại rác thường xuyên và đúng cách hơn. Ý định này được nuôi dưỡng mạnh nhất từ cảm giác ứng dụng thật sự hữu ích, giúp việc phân loại trở nên dễ và nhanh hơn. Yếu tố thú vị trong trải nghiệm cũng góp phần giữ người dùng ở lại, đặc biệt khi họ cảm thấy vui và thoải mái khi tương tác với công nghệ. Những người quan tâm đến môi trường càng dễ chuyển nhận thức thành hành động, và sự dễ sử dụng tiếp tục đóng vai trò hỗ trợ để họ không ngần ngại thử nghiệm công nghệ mới. Nhìn chung, một ứng dụng vừa hữu ích, vừa thân thiện, vừa tạo hứng thú sẽ có nhiều cơ hội trở thành thói quen xanh trong cộng đồng sinh viên.

Vậy chúng ta có thể làm gì để công nghệ thật sự đồng hành cùng thói quen xanh của cộng đồng?

Trước hết, có thể bắt đầu bằng việc nuôi dưỡng nhận thức về lợi ích của phân loại rác và vai trò hỗ trợ của công nghệ. Khi người dân hiểu vì sao hành động nhỏ này lại quan trọng và cách AI giúp việc phân loại trở nên nhẹ nhàng hơn, ý định sử dụng ứng dụng sẽ được hình thành tự nhiên hơn. Những câu chuyện gần gũi, những hoạt động truyền thông sinh động hay các chiến dịch lan tỏa lối sống bền vững đều có thể tạo ra cảm hứng và giúp mỗi cá nhân nhìn thấy ý nghĩa của hành động mình làm.

Bên cạnh đó, cần chú trọng vào việc thiết kế giao diện đơn giản, dễ thao tác và phản hồi chính xác. Một ứng dụng dễ hiểu ngay từ lần đầu mở lên sẽ giảm bớt cảm giác ngại thử công nghệ mới. Khi mọi chức năng đều rõ ràng, thân thiện và ít bước thừa, người dùng sẽ thoải mái hơn khi sử dụng, và từ đó duy trì hành vi phân loại rác một cách tự nhiên hơn.

Cuối cùng, việc làm cho trải nghiệm trở nên thú vị cũng là một hướng đáng cân nhắc. Những điểm thưởng nhỏ, thử thách xanh hay các hình thức ghi nhận tinh tế có thể mang lại cảm giác vui, khiến người dùng muốn quay trở lại nhiều hơn. Khi mỗi lần sử dụng ứng dụng mang lại một chút hứng khởi, thói quen phân loại rác sẽ bền vững hơn và trở thành một phần quen thuộc trong đời sống hằng ngày.

Bài nghiên cứu đã gián tiếp đóng góp cho SDG 11, 12, 13. Xem toàn bộ bài nghiên cứu “Khi AI Góp Phần Xanh Hóa Cuộc Sống: Thực Tiễn Từ Ứng Dụng Phân Loại Rác Tại Nguồn Ở Thành phố Hồ Chí Minh” TẠI ĐÂY.

Nhóm tác giả: Nguyễn Kim Cường, Hồ Thị Trang Bạch, Lê Tuấn Kiệt, Trần Phương Mai, Trịnh Thị Thanh Huyền - Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài Cộng đồng nghiên cứu xanh với thông điệp “Research Contribution for UEH Living Lab Green Campus”, UEH trân trọng kính mời cộng đồng cùng đón xem bản tin Cộng đồng nghiên cứu xanh tiếp theo.

*Nhằm tạo điều kiện tối đa để phát triển “Cộng đồng nhà nghiên cứu xanh UEH”, các thành viên trong cộng đồng sẽ được tham dự lớp phương pháp nghiên cứu khoa học liên quan đến chủ đề Living lab, Green Campus. Bên cạnh đó, khi sản phẩm đạt tiêu chuẩn, nhóm nghiên cứu sẽ nhận được Giấy chứng nhận của Ban Đề án Đại học bền vững UEH và kinh phí hỗ trợ đối với một đề tài đạt tiêu chuẩn.

Thông tin thêm:

SDG 11 – Thành phố và Cộng đồng bền vững nhằm mục tiêu xây dựng các khu đô thị và cộng đồng có khả năng chống chịu, an toàn, và phát triển bền vững, thông qua việc cải thiện chất lượng môi trường sống, quản lý rác thải hiệu quả và đảm bảo tiếp cận các dịch vụ cơ bản cho mọi người dân. Một thành phố bền vững không chỉ quan tâm đến cơ sở hạ tầng vật chất mà còn bao gồm cả nhận thức và hành vi của cư dân trong việc bảo vệ môi trường sống chung.

SDG 12 – Tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm tập trung vào việc bảo đảm các mô hình sản xuất và tiêu dùng bền vững, từ đó giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu chất thải và ô nhiễm môi trường. Mục tiêu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý chất thải hiệu quả, sử dụng tài nguyên một cách tối ưu, và thúc đẩy sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng của cá nhân và cộng đồng, đặc biệt là thông qua giáo dục và nhận thức.

SDG 13 – Ứng phó với biến đổi khí hậu kêu gọi hành động khẩn cấp để chống lại biến đổi khí hậu và những tác động tiêu cực của nó, thông qua việc giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao khả năng thích ứng và tăng cường nhận thức cộng đồng. Mục tiêu này không chỉ bao gồm các chính sách cấp quốc gia mà còn đòi hỏi sự thay đổi từ hành vi cá nhân và cộng đồng trong đời sống hàng ngày, đặc biệt là ở những lĩnh vực có liên quan trực tiếp đến phát sinh và xử lý chất thải.

Tin, ảnh: Dự án UEH Green Campus, Đoàn Thanh niên - Hội sinh viên UEH, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều