[Contribution Research] Tác động của “Gamification” đến hành vi thân thiện với môi trường của sinh viên đại học

Từ khóa: Gamification, green campus, động lực hành vi, sự tham gia của sinh viên, môi trường học đường

Khi hành trình xây dựng “Đại học Xanh” không dừng lại ở nhận thức mà cần được nuôi dưỡng bằng hành động mỗi ngày, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để sinh viên thực sự chủ động sống xanh. Từ trăn trở đó, nhóm sinh viên Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã lựa chọn gamification - trò chơi hóa - như một cách tiếp cận mới, để khám phá khả năng biến những hiểu biết về môi trường thành hành vi bền vững của người trẻ hôm nay.

Trong nghiên cứu này, gamification không được hiểu đơn thuần là biến hoạt động thành trò chơi, mà là cách đưa các yếu tố của trò chơi như thử thách, nhiệm vụ, điểm thưởng, phản hồi hay mô phỏng trải nghiệm vào những hoạt động liên quan đến môi trường trong đời sống sinh viên. Khi những yếu tố này được thiết kế hợp lý, chúng không chỉ tạo cảm giác hứng thú và cạnh tranh tích cực, mà còn giúp sinh viên cảm thấy mình đang thực sự tham gia vào một hành trình có mục tiêu, có tiến trình và có ý nghĩa. Chính từ đó, gamification trở thành công cụ hỗ trợ thay đổi hành vi theo hướng bền vững, thay vì chỉ dừng lại ở việc nâng cao nhận thức hay tuyên truyền thông điệp xanh.

Những yếu tố trò chơi hóa tạo động lực cho hành vi xanh của sinh viên

Hành vi xanh không chỉ được thúc đẩy bởi động cơ nhận thức, mà còn bởi cảm xúc, trải nghiệm và cảm giác “được tham gia” vào một hành trình có mục tiêu cụ thể.

*Những thử thách môi trường – khi hành vi xanh trở thành một mục tiêu để chinh phục

Các thử thách như “một tuần không dùng túi nilon”, “ghi nhận lượng rác tái chế mỗi ngày”, hay “đi bộ – đi xe đạp thay cho xe máy” mang lại cho sinh viên cảm giác mình đang tham gia vào một nhiệm vụ có mốc tiến độ rõ ràng. Việc hoàn thành thử thách không chỉ mang lại cảm giác thành tựu cá nhân, mà còn khiến hành vi thân thiện môi trường trở nên thú vị và gần gũi hơn với nhịp sống sinh viên.

*Phản hồi và ghi nhận – động lực để duy trì hành vi trong thời gian dài

Một trong những yếu tố quan trọng của gamification là hệ thống phản hồi, ghi nhận và khuyến khích. Khi sinh viên nhìn thấy kết quả đóng góp của mình qua bảng xếp hạng, điểm số, huy hiệu hay thông báo thành tích, họ có xu hướng duy trì hành vi lâu hơn và nghiêm túc hơn. Không chỉ dừng lại ở khen thưởng, cảm giác “mình đang tạo ra tác động thật” chính là điều khiến hành vi xanh trở nên có ý nghĩa.

*Nhiệm vụ theo nhóm – từ hành vi cá nhân đến động lực cộng đồng

Những hoạt động được thiết kế theo nhóm giúp sinh viên cảm nhận sự gắn kết và trách nhiệm chung. Khi cùng bạn bè hoàn thành thử thách tiết kiệm năng lượng, phân loại rác hay tham gia chiến dịch xanh, yếu tố cộng đồng đóng vai trò như một lực kéo tích cực. Hành vi môi trường vì thế không còn là việc “mỗi người tự làm”, mà trở thành trải nghiệm tập thể đầy cảm xúc.

*Mô phỏng và trải nghiệm – giúp sinh viên “thấy” tác động của hành vi

Các yếu tố mô phỏng tình huống hoặc hình ảnh hóa kết quả như lượng rác giảm, mức phát thải tiết kiệm được hay tác động tích lũy theo thời gian giúp sinh viên hiểu rõ hơn ý nghĩa phía sau hành vi của mình. Khi tác động được nhìn thấy một cách cụ thể, cảm nhận trách nhiệm môi trường cũng trở nên sâu sắc hơn.

Khi hành vi xanh không dừng ở phong trào, mà trở thành một hành trình có ý nghĩa

Đầu tiên, gamification nên được xem như một công cụ giáo dục hành vi, chứ không chỉ là hoạt động phong trào. Nhà trường cần tích hợp yếu tố trò chơi hóa vào các chương trình, chiến dịch hoặc hoạt động ngoại khóa có thể giúp sinh viên tham gia chủ động hơn, thay vì chỉ tiếp nhận thông điệp môi trường một chiều. Những thiết kế như hệ thống nhiệm vụ, theo dõi tiến trình, ghi nhận đóng góp hay mô phỏng tác động môi trường sẽ giúp sinh viên nhìn thấy rõ ý nghĩa hành động của mình, từ đó hình thành động lực nội tại thay vì hành vi mang tính đối phó.

Tiếp theo, đối với các tổ chức triển khai hoạt động liên quan đến Đại học xanh, yếu tố cộng đồng cần phải được đặt ở vị trí trung tâm. Các nhiệm vụ theo nhóm, bảng xếp hạng tập thể hoặc hoạt động thi đua giữa các lớp, khoa hay câu lạc bộ có thể tạo ra động lực lan tỏa mạnh mẽ hơn so với những chương trình vận động cá nhân. Khi sinh viên cảm thấy mình thuộc về một tập thể cùng chia sẻ trách nhiệm môi trường, hành vi xanh không chỉ được duy trì nhờ ý thức cá nhân, mà còn bởi sự gắn kết và tinh thần đồng hành của cộng đồng sinh viên.

Đối với người thiết kế hoạt động môi trường, nghiên cứu cũng gợi mở rằng phản hồi và ghi nhận thành tích đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì hành vi. Việc xây dựng hệ thống điểm thưởng, huy hiệu, chứng nhận hoặc ghi nhận đóng góp không chỉ mang tính biểu tượng, mà còn giúp sinh viên cảm thấy hành vi của mình “được nhìn thấy” và có giá trị. Khi cảm giác đóng góp được cụ thể hóa, sinh viên có xu hướng tiếp tục hành vi xanh trong thời gian dài hơn.

Cuối cùng, gamification chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được thiết kế gắn với trải nghiệm thật của sinh viên, thay vì áp dụng máy móc các yếu tố trò chơi. Những hoạt động gần gũi với đời sống học tập, sinh hoạt trong khuôn viên trường sẽ giúp sinh viên nhận ra rằng hành vi thân thiện với môi trường không phải điều gì xa vời, mà là những lựa chọn rất nhỏ trong từng ngày. Nhưng nếu được tích lũy lại có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể cho không gian chung.

Bài nghiên cứu đã gián tiếp đóng góp cho SDG 11, 12, 13. Xem toàn bộ bài nghiên cứu “Tác động của các yếu tố trò chơi hóa đến hành vi thân thiện với môi trường của sinh viên đại học: Gợi mở hướng tích hợp gamification trong mô hình Đại học xanh” TẠI ĐÂY

Nhóm tác giả: Trương Thị Hương Trà, Phan Văn Hiếu, Nguyễn Mạnh Cường, Nguyễn Thị Cẩm Hà, Nguyễn Ngọc Thiên Long - Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài Cộng đồng nghiên cứu xanh với thông điệp "Research Contribution for UEH Living Lab Green Campus", UEH trân trọng kính mời cộng đồng cùng đón xem bản tin Cộng đồng nghiên cứu xanh tiếp theo.

Thông tin thêm:

SDG 11 – Thành phố và Cộng đồng bền vững nhằm mục tiêu xây dựng các khu đô thị và cộng đồng có khả năng chống chịu, an toàn, và phát triển bền vững, thông qua việc cải thiện chất lượng môi trường sống, quản lý rác thải hiệu quả và đảm bảo tiếp cận các dịch vụ cơ bản cho mọi người dân. Một thành phố bền vững không chỉ quan tâm đến cơ sở hạ tầng vật chất mà còn bao gồm cả nhận thức và hành vi của cư dân trong việc bảo vệ môi trường sống chung.

SDG 12 – Tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm tập trung vào việc bảo đảm các mô hình sản xuất và tiêu dùng bền vững, từ đó giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu chất thải và ô nhiễm môi trường. Mục tiêu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý chất thải hiệu quả, sử dụng tài nguyên một cách tối ưu, và thúc đẩy sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng của cá nhân và cộng đồng, đặc biệt là thông qua giáo dục và nhận thức.

SDG 13 – Ứng phó với biến đổi khí hậu kêu gọi hành động khẩn cấp để chống lại biến đổi khí hậu và những tác động tiêu cực của nó, thông qua việc giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao khả năng thích ứng và tăng cường nhận thức cộng đồng. Mục tiêu này không chỉ bao gồm các chính sách cấp quốc gia mà còn đòi hỏi sự thay đổi từ hành vi cá nhân và cộng đồng trong đời sống hàng ngày, đặc biệt là ở những lĩnh vực có liên quan trực tiếp đến phát sinh và xử lý chất thải.

Tin, ảnh: Dự án UEH Green Campus, Đoàn Thanh niên - Hội sinh viên UEH, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều