[Research Contribution] Việc làm phi nông nghiệp, phúc lợi hộ nông dân và vai trò của năng lượng sạch tại Việt Nam

Từ khóa: Việc làm ngoài nông nghiệp (Off-farm employment); Phúc lợi hộ gia đình; Hộ gia đình nông thôn; Năng lượng sạch; Chi tiêu thực phẩm; Thu nhập hộ gia đình; Việt Nam; Chất lượng sống nông thôn.

Ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, làm nông vẫn là nguồn sống chính của hàng triệu hộ gia đình. Nhưng khi thời tiết ngày càng thất thường, giá nông sản biến động và rủi ro mùa vụ luôn thường trực, chỉ dựa vào ruộng vườn đôi khi không còn là lựa chọn đủ an toàn để đảm bảo cuộc sống. Chính vì vậy, ngày càng nhiều người nông dân tìm thêm công việc ngoài nông nghiệp, từ làm công nhân, phụ hồ, buôn bán nhỏ đến lao động dịch vụ để tăng thu nhập và giảm bớt áp lực kinh tế cho gia đình. Nhưng liệu những công việc “ngoài đồng ruộng” ấy có thật sự giúp cuộc sống của các hộ gia đình nông thôn tốt hơn, không chỉ ở thu nhập mà còn ở bữa ăn và chất lượng sống hằng ngày? 

Từ câu hỏi đó, nhóm sinh viên Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) đã thực hiện nghiên cứu “Việc làm phi nông nghiệp, phúc lợi hộ nông dân và vai trò của năng lượng sạch tại Việt Nam”, nhằm tìm hiểu liệu việc làm ngoài nông nghiệp có góp phần cải thiện phúc lợi của các hộ gia đình nông thôn Việt Nam hay không.

Trước khi đi vào những phát hiện đáng chú ý, có lẽ cần hiểu rõ hơn thế nào là “việc làm ngoài nông nghiệp” hay còn gọi là off-farm employment. Hiểu đơn giản, đây là những công việc tạo thu nhập nhưng không trực tiếp gắn với trồng trọt hay chăn nuôi, như làm công nhân, buôn bán nhỏ, chạy xe, làm dịch vụ, xây dựng hoặc lao động thời vụ. Với nhiều gia đình ở nông thôn, đây không chỉ là cách kiếm thêm tiền mà còn giống như một “phương án dự phòng” khi mùa vụ thất bát, giá nông sản bấp bênh hoặc thiên tai xảy ra bất ngờ.

Nhưng câu chuyện không chỉ dừng ở việc kiếm được nhiều tiền hơn. Điều thú vị nằm ở chỗ: nếu một người trong gia đình có thêm công việc ngoài nông nghiệp, liệu điều đó có thật sự khiến cuộc sống tốt hơn theo nhiều cách khác nhau? Không chỉ là thu nhập tăng lên, mà còn là chuyện bữa ăn có đầy đủ hơn không, hay gia đình có điều kiện chuyển từ bếp củi, than sang gas hoặc điện để nấu nướng hay không. Nói cách khác, thay vì chỉ nhìn vào ví tiền, góc nhìn ở đây rộng hơn, gần với cuộc sống thường ngày hơn.

Chính vì vậy, mối liên hệ được đặt ra không đơn thuần là “có việc làm ngoài nông nghiệp thì sẽ có nhiều tiền hơn”, mà là một chuỗi thay đổi trong đời sống gia đình. Thu nhập tốt hơn có thể dẫn đến chi tiêu thực phẩm tốt hơn, đồng thời mở ra khả năng tiếp cận những lựa chọn sinh hoạt sạch và an toàn hơn. Đây cũng là lý do phần tiếp theo sẽ đi sâu vào từng mối liên hệ để xem việc làm ngoài nông nghiệp thực sự tạo ra những thay đổi gì trong cuộc sống của người dân nông thôn Việt Nam.

Vậy việc làm ngoài nông nghiệp có thật sự giúp cuộc sống của các hộ gia đình nông thôn tốt hơn?

Thứ nhất, câu trả lời có vẻ là có, ít nhất ở khía cạnh thu nhập. Những hộ gia đình có người tham gia công việc ngoài nông nghiệp thường có mức thu nhập cao hơn đáng kể so với các hộ chỉ phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp. Điều này cũng khá dễ hiểu, bởi khi nguồn thu không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết hay mùa vụ, gia đình sẽ có thêm một “điểm tựa” tài chính ổn định hơn để giảm bớt áp lực kinh tế.

Thứ hai, thu nhập tăng dường như cũng kéo theo sự thay đổi trong chất lượng bữa ăn hằng ngày. Khi điều kiện kinh tế khá hơn, các hộ gia đình có xu hướng chi nhiều hơn cho thực phẩm, đồng nghĩa với việc bữa ăn có thể đầy đủ và đa dạng hơn thay vì chỉ tập trung vào những nhu cầu tối thiểu. Điều đáng chú ý là tác động này không chỉ phản ánh chuyện “ăn nhiều hơn”, mà còn cho thấy khả năng cải thiện dinh dưỡng và sức khỏe của cả gia đình.

Thứ ba, một phát hiện khá thú vị là việc làm ngoài nông nghiệp còn liên quan đến cách các hộ gia đình sử dụng năng lượng trong sinh hoạt. Những hộ có thêm nguồn thu từ công việc ngoài nông nghiệp có xu hướng chuyển sang sử dụng các nguồn năng lượng sạch hơn như gas hoặc điện thay vì tiếp tục phụ thuộc vào củi hay than truyền thống. Điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng thực tế lại ảnh hưởng khá lớn đến sức khỏe, chất lượng sống và cả môi trường sống trong dài hạn.

Tuy vậy, không phải gia đình nào cũng hưởng lợi như nhau. Những hộ có trình độ học vấn cao hơn, có khoản tiết kiệm hoặc sống gần khu vực trung tâm thường tận dụng tốt hơn cơ hội từ việc làm ngoài nông nghiệp. Ngược lại, các cú sốc như thiên tai hay điều kiện sống xa trung tâm vẫn có thể làm giảm đáng kể những lợi ích mà công việc ngoài nông nghiệp mang lại. Điều đó cho thấy để nâng cao chất lượng sống ở nông thôn, chỉ tạo thêm việc làm thôi có lẽ vẫn chưa đủ.

Tạo thêm việc làm ngoài nông nghiệp liệu đã đủ để cải thiện đời sống nông thôn?

Từ những gì được chỉ ra, có thể thấy việc làm ngoài nông nghiệp mang lại nhiều thay đổi tích cực, nhưng để những lợi ích đó thật sự bền vững thì cần nhiều hơn là chỉ tạo thêm công việc. Một trong những điều quan trọng là mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm cho người dân nông thôn, đặc biệt thông qua đào tạo nghề, kết nối thị trường lao động và tạo điều kiện để người lao động có thể dịch chuyển đến những nơi có nhiều cơ hội việc làm hơn. Khi người dân có thêm lựa chọn nghề nghiệp ngoài đồng ruộng, khả năng ổn định thu nhập và giảm rủi ro kinh tế cũng cao hơn.

Bên cạnh đó, chất lượng sống ở nông thôn không chỉ nằm ở thu nhập mà còn ở những điều rất gần gũi như bữa ăn hay điều kiện sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, việc khuyến khích sử dụng năng lượng sạch như gas, điện hay năng lượng tái tạo trong nấu nướng cũng được xem là một hướng đi đáng chú ý. Khi tiếp cận năng lượng sạch dễ dàng hơn, người dân không chỉ giảm phụ thuộc vào củi, than mà còn có thể cải thiện sức khỏe và chất lượng sống lâu dài.

Ngoài ra, một điều khá thú vị là khi thu nhập tăng lên, câu chuyện không nên dừng lại ở “kiếm được nhiều tiền hơn”, mà là làm sao để người dân sống tốt hơn với khoản thu nhập đó. Điều này đòi hỏi sự hỗ trợ về thông tin, kỹ năng quản lý tài chính gia đình, cũng như những chính sách giúp ổn định giá thực phẩm và duy trì nguồn cung ở nông thôn. Bởi cuối cùng, một cuộc sống tốt hơn không chỉ được đo bằng số tiền kiếm được, mà còn ở việc người dân có ăn uống đầy đủ hơn, sống khỏe hơn và ít bấp bênh hơn trước những biến động của cuộc sống.

Bài nghiên cứu đã gián tiếp đóng góp cho SDG 1,7,8. Xem toàn bộ bài nghiên cứu “Việc làm phi nông nghiệp, phúc lợi hộ nông dân và vai trò của năng lượng sạch tại Việt Nam” TẠI ĐÂY

Nhóm tác giả: Thiều Lê Cẩm Linh, Hồ Dương Thuỵ Vi, Bùi Đan Linh - Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

Đây là bài viết nằm trong chuỗi bài Cộng đồng nghiên cứu xanh với thông điệp "Research Contribution for UEH Living Lab Green Campus", UEH trân trọng kính mời cộng đồng cùng đón xem bản tin Cộng đồng nghiên cứu xanh tiếp theo.

Thông tin thêm:

SDG 1 – Xóa nghèo tập trung vào việc chấm dứt mọi hình thức nghèo đói ở khắp nơi trên thế giới, bảo đảm rằng mọi người đều có quyền tiếp cận những nhu cầu cơ bản như lương thực, nước sạch, nhà ở và các dịch vụ xã hội thiết yếu. Xóa nghèo không chỉ dừng lại ở hỗ trợ tài chính, mà còn liên quan đến việc tạo cơ hội việc làm bền vững, tăng cường khả năng chống chịu trước thiên tai, khủng hoảng và xây dựng nền tảng để mọi cá nhân có thể vươn lên thoát nghèo một cách lâu dài.

SDG 7 – Năng lượng sạch và bền vững nhấn mạnh việc bảo đảm mọi người đều có thể tiếp cận nguồn năng lượng đáng tin cậy, hiện đại, với chi phí hợp lý và thân thiện với môi trường. Không chỉ dừng lại ở việc mở rộng hệ thống điện, mục tiêu này còn thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu quả năng lượng và giảm thiểu tác động tiêu cực của việc khai thác năng lượng truyền thống lên môi trường.

SDG 8 – Việc làm bền vững và Tăng trưởng kinh tế tập trung vào việc xây dựng nền kinh tế tăng trưởng bao trùm, tạo ra việc làm chất lượng, công bằng và bền vững cho tất cả mọi người. Đây không chỉ là việc thúc đẩy GDP, mà còn là cải thiện điều kiện lao động, mở rộng cơ hội cho thanh niên và phụ nữ, khuyến khích đổi mới sáng tạo và phát triển doanh nghiệp gắn liền với trách nhiệm xã hội.

Tin, ảnh: Dự án UEH Green Campus, Đoàn Thanh niên - Hội sinh viên UEH, Ban Truyền thông và Phát triển đối tác UEH

Giọng đọc: Thanh Kiều